ศิราภรณ์ หน้ากาก และเครื่องประดับ: ข้อกำหนดที่มีต่อเวทีและห้องแต่งตัว

ชิ้นงานที่มีโครงสร้างในตัว

ชฎาในนาฏศิลป์ไทยเพิ่มทั้งความสูงและน้ำหนักจริง โดยน้ำหนักนั้นอยู่บนสุดของร่างกาย จุดสมดุลจึงเลื่อนไป ต้นคอต้องออกแรงตลอดเวลา และตัวชฎาเองก็แข็ง พับไม่ได้ กดให้แบนไม่ได้ และเก็บใส่กระเป๋ากีฬาไม่ได้

หัวโขนครอบศีรษะทั้งใบ ทำให้มองเห็นได้เพียงผ่านช่องแคบ ๆ และอุดทั้งลมหายใจและเสียงพูด นี่คือข้อเท็จจริงทางกายภาพที่กำหนดโครงสร้างของการแสดง คือต้องแบ่งเป็นช่วงสั้น ๆ มีเวลาพักหายใจระหว่างแต่ละช่วง และไม่สวมต่อเนื่องยาวเป็นชั่วโมง

เครื่องประดับ ทั้งกรองคอ อินทรธนู กำไล และในชุดการแสดงบางสายของภาคเหนือยังมีเล็บโลหะยาวที่สวมปลายนิ้ว ล้วนจับแสงได้ดี แต่ก็เกี่ยวผ้า เกี่ยวเส้นผม และเมื่อแสดงเป็นหมู่ก็เกี่ยวชุดของคนข้าง ๆ ด้วย ตำแหน่งการยืนจึงต้องจัดกันตอนซ้อม ไม่ใช่ตอนกำลังจะขึ้นเวที

ข้อกำหนดที่มีต่อเวที

ควรวัดความสูงของช่องทางเดินจริง ไม่ใช่วัดเพียงความสูงจากพื้นถึงเพดาน ทั้งวงกบประตู เต็นท์ พัดลม โคมไฟระย้าที่ห้อยต่ำ และของประดับที่แขวนห้อยลงมา ศิราภรณ์ที่เกี่ยวของตกแต่งขณะเดินเข้ามาจะทำให้เสียหายทั้งสองฝ่าย และเสียหายต่อหน้าคนทั้งงาน

เส้นทางเดินก็ต้องการความใส่ใจเช่นเดียวกัน เมื่อมองเห็นได้จำกัด ศิลปินต้องการทางเดินที่มีแสงสว่าง ไม่มีสายไฟกีดขวาง ไม่มีขั้นบันไดที่อยู่ในเงามืด และไม่มีพนักงานเสิร์ฟเดินตัดผ่าน ควรจัดคนคอยประกบเดินจากห้องแต่งตัวไปจนถึงเวที เรื่องนี้ไม่ใช่ความสะดวกสบาย แต่เป็นความปลอดภัย

ในด้านเทคนิค ไมโครโฟนแบบคาดศีรษะสวมไว้ใต้หน้ากากที่ครอบทั้งใบไม่ได้ หากการแสดงมีบทพูด ต้องตกลงวิธีแก้กันไว้ล่วงหน้า ในด้านแสง เครื่องประดับโลหะจะสะท้อนไฟที่ส่องตรงจากด้านหน้าอย่างรุนแรง แสงที่ส่องเฉียงสามส่วนสี่จึงขับชุดได้ดีกว่าลำแสงที่ยิงตรงเข้าหน้า

ข้อกำหนดที่มีต่อห้องแต่งตัว

ของเหล่านี้ต้องสวมขณะนั่ง ต้องมีผู้ช่วย และสวมเป็นลำดับสุดท้ายเสมอ คือแต่งหน้าก่อน ตามด้วยเครื่องแต่งกาย แล้วจึงสวมศิราภรณ์ ห้องแต่งตัวจึงถูกใช้งานนานกว่าที่คิด และเมื่อสวมศิราภรณ์แล้ว ศิลปินก็ไม่อาจนั่งรออยู่ในห้องได้นานเป็นชั่วโมง

พื้นที่ที่ของเหล่านี้กินต้องเผื่อไว้ด้วย ศิราภรณ์วางพาดพนักเก้าอี้ไม่ได้ และวางซ้อนกันเองก็ไม่ได้ ต้องมีพื้นผิวเรียบที่โล่ง มีที่สำหรับวางหน้ากาก และมีที่สำหรับกล่องขนย้ายซึ่งมีขนาดใหญ่

การถอดใช้เวลานานพอ ๆ กับการสวม จึงไม่ควรวางช่วงถ่ายภาพไว้ตรงจังหวะที่ศิลปินกำลังถอดชุด และไม่ควรเรียกรถมารับหลังจบเพลงสุดท้ายเพียงห้านาที

ความเคารพที่พึงมีต่อของเหล่านี้

ตามธรรมเนียมไทย ของบางชิ้นในกลุ่มนี้ โดยเฉพาะหัวโขน ไม่ได้ถูกมองว่าเป็นเพียงอุปกรณ์ประกอบการแสดง ธรรมเนียมถือว่าไม่ควรวางของเหล่านี้ลงกับพื้นโดยตรง และไม่ควรให้ใครก็ได้หยิบจับ จึงควรขออนุญาตก่อนสัมผัส ก่อนเคลื่อนย้าย และก่อนถ่ายภาพในระยะประชิด

ในทำนองเดียวกัน ไม่ควรแตะศีรษะของผู้แสดง และไม่ควรแตะศิราภรณ์ที่สวมอยู่ ศีรษะมีความหมายเป็นพิเศษในวัฒนธรรมไทย การกระทำที่อาจไม่มีความหมายใดในที่อื่นจึงกลายเป็นเรื่องไม่เหมาะสมในที่นี้ เพียงกำชับพนักงานและช่างภาพสักประโยคเดียวก็เพียงพอที่จะเลี่ยงความพลั้งเผลอ

ข้อปฏิบัติเหล่านี้ไม่ใช่ธรรมเนียมที่พ่วงเข้ามาในสัญญาเพื่อความสวยงาม แต่เป็นเงื่อนไขในการทำงาน ศิลปินที่แจ้งเรื่องเหล่านี้ตั้งแต่ต้นคือศิลปินที่ทำงานอย่างถูกต้อง ควรถือเป็นสัญญาณที่ดี และส่งต่อข้อมูลนี้ให้ทีมงานทราบก่อนผู้ชมจะเข้างาน

• —ชี้แจงพนักงานในห้องจัดงาน คือไม่แตะต้องและไม่เคลื่อนย้าย
• —ชี้แจงช่างภาพ ทั้งเรื่องระยะห่าง การจัดองค์ประกอบภาพ และการขออนุญาตล่วงหน้า
• —จัดพื้นผิวเรียบและพื้นที่ปิดมิดชิดสำหรับชิ้นงานที่มีโครงแข็ง
• —ตรวจสอบความสูงของช่องทางเดินระหว่างห้องแต่งตัวกับเวที